번역:바가바드 기타/13장

THIRTEENTH DISCOURSE.

अर्जुन उवाच ।

प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च ।

एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव ॥ १ ॥

Arjuna said:

Matter and Spirit,[1] even the Field and the Knower of the Field, wisdom and that which ought to be known, these I fain would learn, O Keshava.(1)
아르주나가 말하되 — '오 케샤바(크리슈나)여, 나는 자연(प्रकृति)과 영혼(पुरुष), 또한 몸(क्षेत्र)과 몸의 인식자(क्षेत्रज्ञ)를, 그리고 지혜(ज्ञान)와 인식되어야 할 것(ज्ञेयम्) 이 모든 것들을 알고자 합니다.'

श्रीभगवानुवाच ।

इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते ।

एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः ॥ २ ॥

The Blessed Lord said:

This body, son of Kuntî, is called the Field; that which knoweth it is called the Knower of the Field by the Sages.(2)

क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ॥ ३ ॥

Understand Me as the Knower of the Field in all Fields, O Bhârata. Wisdom as to the Field and the Knower of the Field, that in My opinion is the wisdom.(3)
(2)거룩한 존재(크리슈나)께서 말씀하시되 — "오 쿠루의 아들(아르주나)이여, 이 육신(शरीरम्)은 '몸(क्षेत्र)'이라 불리우며, 이를 아는 자(वेत्ति)를 진정한 '몸의 인식자(क्षेत्रज्ञ)'라 지혜로운 이들은 부른다." (3)그리고 나를(माम्크리슈나), 모든 몸(모든 영역, सर्वक्षेत्रेषु) 안에 있는 몸의 인식자(क्षेत्रज्ञम्)로 알아라, 오 바라타(아르주나)여. 몸(क्षेत्र)과 몸의 인식자(क्षेत्रज्ञ) 사이의 지식을 아는 것이야말로, 진정한 지혜(ज्ञानम्)라 나는 여긴다.^[1]

तत्क्षेत्रं यच्च यादृक् च यद्विकारि यतश्च यत् । स च यो यत्प्रभावश्च तत्समासेन मे शृणु ॥ ४ ॥

What that Field is and of what nature, how modified, and whence it is, and what He[2] is and what His powers, hear that now briefly from Me.(4)
그 몸(영역)이 무엇이며, 그 본질이 어떠한지(यादृक्), 무엇으로 변하고(विकारि), 어디에서 비롯되며(यतः), 무엇으로 존재하는지(यत्), 또한 누가 그것을 관장하며(स यः), 그 힘이 무엇인지를(यत्प्रभावः)— 요약해서 내게서 들으라.

ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधैः पृथक् । ब्रह्मसूत्रपदैश्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्चितैः ॥ ५ ॥

Rishis have sung in manifold ways, in many various chants, and in decisive Brahma-sûtra verses[3] full of reasonings.(5)
이것은 많은 성자들(ऋषिभिः)에 의해 다양한 방식으로 노래되었으며, 수많은 경전(छन्दोभिः, 운문) 속에서도 별도로 설명되었고, 브라흐마 수트라(ब्रह्मसूत्र)에서도 이성적 이유(हेतुमद्भिः)를 갖춘 확정된 언어로 선포되었다.

महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च । इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ॥ ६ ॥

The great Elements, Individuality[4], Reason[5], and also the unmanifested, the ten senses and the one, and the five pastures of the senses[6];(6)
5大원소(महाभूतानि)^[2][3], 아상(अहङ्कारः), 지성(बुद्धिः), 또한 미분화된 것(अव्यक्तम्), 열 개의 감각 기관(इन्द्रियाणि दश), 하나의 마음(एकम्), 그리고 다섯 감각 대상(पञ्च इन्द्रियगोचराः)— 이들이 몸(क्षेत्र)을 구성하는 요소들이다.

इच्छा द्वेषः सुखं दुःखं सङ्घातश्चेतना धृतिः । एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ॥ ७ ॥

Desire, aversion, pleasure, pain, combination[7], intelligence, firmness; these, briefly described, constitute the Field and its modifications.(7)
욕망(इच्छा), 혐오(द्वेषः), 즐거움(सुखम्), 고통(दुःखम्), 육체적 결합(सङ्घातः), 의식(चेतना), 의지(धृतिः)— 이 모든 것도 변화를 동반한 몸(क्षेत्र)이라 간략히 말할 수 있다.

अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ॥ ८ ॥

Humility, unpretentiousness, harmlessness, forgiveness, rectitude, service of the teacher, purity, steadfastness, self-control.(8)
겸손(अमानित्वम्), 허위 없음(अदम्भित्वम्), 비폭력(अहिंसा), 인내(क्षान्तिः), 정직(आर्जवम्), 스승을 섬김(आचार्योपासनम्), 청정(शौचम्), 안정성(स्थैर्यम्), 자기 억제(आत्मविनिग्रहः)—

इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च । जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् ॥ ९ ॥

Dispassion towards the objects of the senses, and also absence of egoism, insight into the pain and evil of birth, death, old age and sickness,(9)
감각 대상에 대한 무욕(वैराग्यम्), 아상 없음(अनहङ्कारः), 출생(जन्म), 죽음(मृत्यु), 노쇠(जराम्), 병(व्याधि) — 이 모든 고통과 결함을 명확히 통찰하는 것(दुःखदोषानुदर्शनम्).

असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु । नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु ॥ १० ॥

Unattachment, absence of self-identification with son, wife or home, and constant balance of mind in wished-for and unwished-for events,(10)
자식, 아내, 집 등(पुत्र-दार-गृहेषु)에 대한 애착 없음(असक्तिः), 집착 없음(अनभिषङ्गः), 그리고 좋은 일이나 나쁜 일이 다가올 때(इष्ट-अनिष्ट-उपपत्तिषु) 항상 마음이 평정한 상태(समचित्तत्वम्).

मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी । विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ॥ ११ ॥

Unflinching devotion to Me by yoga, without other objects, resort to sequestered places, absence of enjoyment in the company of men,(11)
나에게(मयि), 다른 어떤 것에도 연결되지 않은 순수한 요가(अनन्ययोगः)로, 변함없는 사랑(भक्ति अव्यभिचारिणी)을 유지하는 것, 외딴 곳을 기꺼이 찾는 것(विविक्तदेशसेवित्वम्), 군중 속에 탐닉하지 않는 것(अरतिर्जनसंसदि).

अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् । एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा ॥ १२ ॥

Constancy in the wisdom of the Self,[8] understanding of the object of essential wisdom; that is declared to be the Wisdom; all against it is ignorance.(12)
자아에 대한 지혜를 항상 유지하는 것(अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम्), 진리(तत्त्वज्ञान)와 목적(अर्थ)과 그 실체(दर्शनम्)를 꿰뚫어 보는 것— 이 모든 것이 지혜(ज्ञानम्)라고 말하며, 그 밖의 다른 것은 무지(अज्ञानम्)라 한다.

ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वाऽमृतमश्नुते । अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते ॥ १३ ॥

I will declare that which ought to be known, that which being known immortality is enjoyed—the beginningless supreme Eternal, called neither being nor non-being.(13)
알아야 할 그것(ज्ञेयम्)을 이제 나는 설명할 것이다. 그것을 알고 나면, 불멸(अमृतम्)을 얻게 된다. 그것은 시작이 없으며(अनादिमत्), 최상의 브라흐므(परं ब्रह्म्)^[4]이다. 그것은 존재(सत्)라 부를 수도 없고, 비존재(असत्)라 부를 수도 없다.

सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽक्षिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ॥ १४ ॥

Everywhere That hath hands and feet, everywhere eyes, heads, and mouths; all-hearing, He dwelleth in the world, enveloping all,(14)
그것은 모든 곳에 손과 발이 있고, 모든 곳에 눈, 머리, 얼굴이 있으며, 모든 곳에서 귀로 듣는다. 세상 전체를 포괄하며, 그것은 존재한다.

सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् । असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च ॥ १५ ॥

Shining with all sense-faculties without any senses; unattached supporting everything and free from qualities[9] enjoying qualities;[9](15)
모든 감각 기관의 성질을 드러내면서도, 모든 감각 기관을 초월하고 있으며, 어떤 것에도 집착하지 않고(असक्तम्), 모든 것을 지탱하며(सर्वभृत्), 성질(गुण)을 넘어서 있지만, 그 성질들을 경험하는 자(गुणभोक्तृ)이다.

बहिरन्तश्च भूतानामचरं चरमेव च । सूक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत् ॥ १६ ॥

Without and within all beings, immovable and also movable; by reason of His subtlety imperceptible; at hand and far away is That.(16)
그것은 모든 존재들 안과 밖에 있으며, 움직이지 않으면서도 움직인다. 너무나 미세하여(सूक्ष्मत्वात्) 알아차리기 어렵고, 멀리 있는 듯하지만, 동시에 가장 가까이에 있다.

अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् । भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च ॥ १७ ॥

Not divided amid beings, and yet seated distributively; that is to be known as the supporter of beings; He devours and He generates.(17)
그것은 존재들 안에서 나뉘지 않고 있으면서도, 마치 나뉜 것처럼 드러나 있으며, 모든 존재를 지탱하고(भूतभर्तृ), 삼키고(ग्रसिष्णु), 다시 태어나게 한다(प्रभविष्णु).

ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य धिष्ठितम् ॥ १८ ॥

That, the Light of all lights, is said to be beyond darkness; Wisdom, the Object of Wisdom, by Wisdom to be reached, seated in the hearts of all.(18)
그것은 모든 빛들 중에서도 참된 빛이며(ज्योतिषामपि तज्ज्योतिः), 어둠(무지) 너머에 있다고 말해진다. 그것은 지혜(ज्ञान), 알아야 할 대상(ज्ञेयम्), 지혜로 도달할 수 있는 것(ज्ञानगम्यम्)이며, 모든 존재들의 마음 안에 자리하고 있다(हृदि सर्वस्य विष्ठितम्).

इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १९ ॥

Thus the Field, Wisdom and the Object of Wisdom, have been briefly told. My devotee, thus knowing, enters into My Being.(19)
이렇게 몸(क्षेत्र), 지혜(ज्ञान), 알아야 할 것(ज्ञेयम्)을 요약하여 설명하였다. 나에게 헌신하는 자는, 이 모든 것을 이해하고, 나의 본질(मद्भाव)로 나아오게 된다.

प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि । विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् ॥ २० ॥

Know thou that Matter[10] and Spirit[11] are both without beginning; and know thou also that modifications and qualities[12] are all Matter[10]-born.(20)
프라크리티(자연)^[5]와 푸루샤(의식 또는 영혼)^[6]는 모두 시작이 없는 것(अनादी)이라 알아라. 그리고 변화(विकाराः)들과 구나(गुणाः, 성질)들도 프라크리티로부터 발생한 것임을 알아라.

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते । पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते ॥ २१ ॥

Matter[10] is called the cause of the generation of causes and effects; Spirit[11] is called the cause of the enjoyment of pleasure and pain.(21)
행위(कार्य)와 결과(कारण)를 일으키는 원인은 프라크리티(자연)라 하고, 쾌락과 고통을 경험하는 주체는 푸루샤(의식)라 한다.

पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्‌क्ते प्रकृतिजान्गुणान् । कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु ॥ २२ ॥

Spirit[11] seated in Matter[10] useth the qualities born of Matter[10]; attachment to the qualities[12] is the cause of his births in good and evil wombs.(22)
푸루샤(의식)는 자연(프라크리티) 안에 거하면서 자연으로부터 생겨난 성질들을 경험한다. 그리고 성질들과의 결합(सङ्गः)이 그(푸루샤)가 선(善)과 악(惡)의 다양한 태어남을 겪게 하는 원인이다.

उपद्रष्टाऽनुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्वरः । परमात्मेति चाप्युक्तो देहेऽस्मिन्पुरुषः परः ॥ २३ ॥

Supervisor and permitter, supporter, enjoyer, the great Lord, and also the supreme Self; thus is styled in this body the supreme Spirit.[10](23)
보는자(उपद्रष्टा 관찰자), 허락자(अनुमन्ता), 지탱자(भर्ता), 경험자(भोक्ता), 위대한 주재자(महेश्वरः)— 이 의식(푸루샤)은 '최고의 아트만(परमात्मा)'이라 불리며, 이 몸 안에 깃들어 있다.

य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ २४ ॥

He who thus knoweth Spirit[11] and Matter[10] with its qualities,[12] in whatsoever condition he may be, he shall not be born again.(24)
이와 같이 자기를 알고, 또한 프라크리티(자연)를 아는 자는, 어떤 상태로 존재하든 간에, 다시 이 세상에 태어나지 않는다.

ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ २५ ॥

Some by meditation behold the Self in the self by the Self; others by the Sânkhya Yoga, and others by the Yoga of Action;(25)
어떤 이들은 명상(ध्यान)으로 자기 안에서 자기를 본다. 또 어떤 이들은 상캬(सांख्य, 지혜의 길)나 요가(योग, 수행의 길), 또는 카르마 요가(कर्मयोग, 행위의 길)를 통해 자기를 본다.

अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वाऽन्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ २६ ॥

Others also, ignorant of this, having heard of it from others, worship; and these also cross beyond death, adhering to what they had heard.(26)
다른 이들은 이러한 지혜를 알지 못하지만, 다른 이들에게 듣고 믿음으로 따르며 실천한다. 그들 또한 죽음을 넘어선다, 왜냐하면 그들은 경전을 마음 깊이 받아들였기 때문이다.

यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् । क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ ॥ २७ ॥

Whatsoever creature is born immobile or mobile, know thou, O best of the Bhâratas, that it is from the union between the Field and the Knower of the Field.(27)
움직이는 것이든 움직이지 않는 것이든, 태어나는 모든 것은 '몸(क्षेत्र)'과 '그 인식자(क्षेत्रज्ञ)'의 결합에서 비롯된 것임을 알아라, 오 아르주나여.

समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ॥ २८ ॥

Seated equally in all beings, the supreme Lord, unperishing within the perishing—he who thus seeth, he seeth.(28)
모든 존재 속에 동일하게 깃들어 있는 최고의 존재를 보고, 존재들이 사라질 때도 (최고의 존재)그 자체는 사라지지 않음을 보는 자, 그가 참으로 보는 자이다.

समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनाऽऽत्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ २९ ॥

Seeing indeed everywhere the same Lord equally dwelling, he doth not destroy the Self, and thus treads the highest Path.(29)
(번역1)모든 곳에서 동일하게 깃들어 있는 신(ईश्वर)을 보는 자는, 자기 자신을 해치지 않고, 그리하여 최고 경지(परां गतिं)에 이른다.
(번역2)모든 곳에서 동등하게 존재하는 신성을 보는 자는, 자신으로 하여금 자신을 해치지 않는다.
그러므로 그는 최고의 경지에 이른다.

प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः । यः पश्यति तथाऽऽत्मानमकर्तारं स पश्यति ॥ ३० ॥

He who seeth that Matter[10] verily performeth all actions, and that the Self is actionless, he seeth.(30)
'모든 행위가 자연(프라크리티)에 기인하는 것을 보고, 자신을 행위의 유일한 주체로 여기지 않는 자— 그가 진정으로 보는 자이다.'

यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म संपद्यते तदा ॥ ३१ ॥

When he perceiveth the diversified existence of beings as rooted in One, and spreading forth from it, then he reacheth the Eternal(31)
존재들의 다양성이 본래 하나의 바탕(브라흐만) 위에 있다는 것을 꿰뚫어 보게 될 때, 그 순간, 그는 브라흐만(절대자)과 합일한다.

अनादित्वान्निर्गुणत्वात्परमात्माऽयमव्ययः । शरीरस्थोऽपि कौन्तेय न करोति न लिप्यते ॥ ३२ ॥

Being beginningless and without qualities[12], the imperishable supreme Self, though seated in the body, O Kaunteya, worketh not nor is affected.(32)
이 최고 아트만(परमात्मा)은 시작이 없고, 속성(구나, गुण)을 초월했기에 변하지 않는다. 몸 안에 머물러 있어도, 오 아르주나여, 그는 (끊임없이 결과를 바라는)행위를 하지 않으(려고 시도하)며, (끊임없이 그러한) 행위에 물들지도 않는다(않으려고 노력한다).

यथा सर्वगतं सौक्ष्म्यादाकाशं नोपलिप्यते । सर्वत्रावस्थितो देहे तथाऽऽमा नोपलिप्यते ॥ ३३ ॥

As the omnipresent ether is not affected, by reason of its subtlety, so seated everywhere in the body the Self is not affected.(33)
공간(आकाश아카샤)이 모든 곳에 퍼져 있으면서도, 그 미세함으로 인해 어떤 것도 묻히지 않는 것처럼, 아트만(आत्मा)도 모든 몸 안에 깃들어 있으면서 그 어떤 것에도 물들지 않는다.

यथा प्रकाशयत्येकः कृत्स्नं लोकमिमं रविः । क्षेत्रं क्षेत्री तथा कृत्स्नं प्रकाशयति भारत ॥ ३४ ॥

As the one sun illumineth the whole earth, so the Lord of the Field illumineth the whole Field, O Bhârata.(34)
태양(रवि)이 이 세계 전체를 하나로 비추듯이, '몸(क्षेत्र)' 속에 깃든 '앎의 주체(क्षेत्री)' 또한 몸 전체를 비춘다, 오 아르주나여.

क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ ३५ ॥

They who by the eyes of Wisdom perceive this difference between the Field and the Knower of the Field, and the liberation of beings from Matter[13] they go to the Supreme.(35)
'몸(क्षेत्र)'^[7]과 '몸의 인식자(क्षेत्रज्ञ)'^[8] 사이의 차이를 지혜의 눈으로 꿰뚫어 본 자들, 그리고 존재들의 본성과 해방을 아는 자들은, 최고(परम्)^[9]를 향해 나아간다.

इति श्रीमद्भगवद्गीता॰ क्षेत्रक्षेत्रज्ञविभागयोगो नाम त्रयोदशोऽध्यायः ।

Thus in the glorious Upanishads of the Bhagavad-Gita, the science of the Eternal, the scripture of Yoga, the dialogue between Shrî Krishna and Arjuna, the thirteenth discourse entitled:

THE YOGA OF THE DISTINCTION BETWEEN THE FIELD AND THE KNOWER OF THE FIELD. 크셰트라(몸body)와 크셰트라즈냐(몸을 보는자seeker)의 변별의 요가

[1] Prakriti and Purusha. [2] Kshetrajña, the Knower of the Field. [3] Short terse sayings, concerning the Eternal. [4] Ahañkara [5] Buddhi. [6] The five organs of knowledge, or senses, the five organs of action, the mind, and the object cognised by each of the five senses. [7] The body. [8] Adhyâtma; see vii, 29. [9] Gunas. [10] Prakriti. [11] Purusha. [12] Gunas. [13] Prakriti

1. 몸(क्षेत्र, kṣetra크세트라)은 변하고 죽는 물질세계에서 인식자(क्षेत्रज्ञkṣetrajña자아atman아트만)는 영원하고 변함없는자이다. 왜냐하면 모든 존재를 지탱하는 힘 브라흐만과 연결되기 때문이다. 이 세 가지가 서로 무시되거나 소외되지 않으며 오히려 서로를 통해 빛나고 완성된다고 선언한다. 이것(제13장)은 바가바드기타 전체(총18장)를 아우르는 중심의 장(場)이다. (물질세계의 )몸(죽음, 고통, 기쁨)을 부정하지 않고 인식(앎,자아,아트만,영혼)과 브라흐만(거대한 생명 그 자체)을 전부 연결하려는 시도이다.
2. 위대한 존재들 महा 마하mahā 위대한(거대한) , भूत부타bhūta 존재(원소) , -ानि (-āni) (복수형) 여러 개(의)
3. 땅은 내 살이고, 물은 내 피이며, 불은 내 숨이고, 바람은 내 마음이며, 하늘은 내 영혼이다.(iti. m&b.)
4. 브라흐므ब्रह्म् '브라흐마'(ब्रह्म)의 신격도 아니며 '브라흐만'(ब्रह्म)의 학문적 영역에도 종속되지 않는 더 광범위한 절대적 실재의 표현
5. 프라크리티 = 물질적 세계
6. 푸루샤 = 비물질적 인식자
7. 물질세계
8. 아트만
9. 브라흐므,브라흐마,브라흐만